m.school › Trợ lý AI giúp được việc gì, và không giúp được việc gì › bài 2
Mỗi câu bấm một phương án. Đúng hay sai và lời giải thích hiện ngay. Không lưu điểm, không ai xem kết quả của bạn.
Câu 1. Bài đưa ra một phép tính để biết giao một việc cho máy có lợi hay không. Phép tính ấy là gì?
Chi phí kiểm là công bạn bỏ ra để biết kết quả máy đưa về có dùng được hay không. Phần lợi thật bằng thời gian tiết kiệm được khi làm, trừ đi công bỏ ra để kiểm. Nên câu hỏi trước khi giao việc là «nếu nó làm sai thì tôi tốn bao nhiêu công để biết». Xem mục 2.
Câu 2. Bạn có một tập ghi chép họp và muốn gom các ý trùng nhau rồi xếp thành bảng. Việc này thuộc nhóm nào, và kiểm rẻ hay đắt?
Bạn đưa chất liệu vào rồi yêu cầu tóm tắt, xếp bảng, gom ý trùng: đó là nhóm đổi hình dạng chất liệu bạn đã có. Máy có sẵn chất liệu trước mắt, nên bạn kiểm bằng cách đối chiếu với bản gốc, và việc cần soi là chỗ tóm tắt lệch nghĩa hoặc bị bỏ sót. Xem mục 1 và bảng tổng hợp.
Câu 3. Theo bài, vì sao trợ lý AI hợp với chặng mở rộng hơn là chặng chốt lại?
Hai thứ làm chậm người làm việc là nỗi ngại lúc bắt đầu và chi phí chìm, tức tiếc công đã bỏ ra. Máy không có cả hai, nên nó hợp lúc bạn cần nhiều, cần nhanh và chưa cần đúng. Chốt lại thì cần người biết bối cảnh, biết ai chịu nếu sai, và có quyền quyết. Xem mục 3.
Câu 4. Một nhóm thấy việc chạy nhanh hẳn lên nên hẹn ngày giao sớm hơn trước, rồi đến hạn thì vỡ. Theo bài, họ bỏ sót gì khi lập kế hoạch?
Phần máy làm thì thấy ngay, còn phần soát thì tản ra khắp tuần nên không ai đếm. Một việc giao cho máy nên được ghi thành hai dòng trong kế hoạch, không phải một dòng. Nên đo thử một lần trên việc thật để biết dòng thứ hai của nhóm mình thường dài bao nhiêu. Xem mục 4.
Câu 5. Tiêu chuẩn ISO 18587:2017 nói về việc biên tập lại sau khi máy dịch. Theo bài, chỗ đáng chú ý của tiêu chuẩn ấy nằm ở đâu?
Một ngành đã làm việc với bản dịch máy nhiều năm, và thứ họ viết thành tiêu chuẩn không phải là cách bắt máy dịch cho đúng, mà là phần việc của người sau khi máy đã làm xong, kèm cả năng lực người biên tập phải có. Xem phần «Ví dụ minh hoạ».
Việc cần làm. Lấy một tờ giấy và liệt kê mười việc bạn đã làm trong tuần vừa rồi, việc thật, ghi bằng câu ngắn. Với mỗi việc, ghi hai thứ. Thứ nhất, nó thuộc nhóm nào trong bốn nhóm ở mục 1, hay không thuộc nhóm nào. Thứ hai, nếu máy làm việc ấy và làm sai, bạn mất bao lâu để biết là nó sai: tính bằng phút, bằng giờ, hay bằng buổi. Sau đó khoanh những việc vừa thuộc một trong bốn nhóm, vừa có thời gian phát hiện sai tính bằng phút. Chọn hai việc trong số đó để thử trong tuần tới, và ghi lại thời gian thật: thời gian máy làm, cộng thời gian bạn soát và sửa.
Cách tự chấm. Dấu hiệu bạn làm đúng: trong mười việc có ít nhất ba việc không thuộc nhóm nào, vì không phải việc nào cũng hợp để giao; cột thời gian phát hiện sai của bạn có cả giá trị tính bằng phút và giá trị tính bằng buổi, chứ không đều nhau; và sau khi thử hai việc, bạn có hai con số đo được, không phải một cảm giác. Dấu hiệu bạn còn sai: bạn xếp cả mười việc vào bốn nhóm; bạn bỏ trống cột thời gian phát hiện sai vì thấy khó ước; hoặc bạn kết luận nhanh hơn mà chưa cộng phần soát vào.
Lời giải mẫu. Lấy một tuần dựng ra để minh hoạ, của một người làm kỹ thuật trong một xưởng cơ khí ở Việt Nam đang chuyển dần từ gia công theo bản vẽ của khách sang tự làm sản phẩm của mình. Việc viết lại một bản mô tả yêu cầu cho dễ đọc: thuộc nhóm đổi hình dạng chất liệu, phát hiện sai trong vài phút vì bản gốc nằm ngay cạnh, nên đáng thử. Việc nghĩ tên cho một dòng sản phẩm mới: thuộc nhóm sinh nhiều phương án, gần như không có rủi ro, đáng thử. Việc tìm xem quy định nào áp cho sản phẩm ấy khi bán ra thị trường: không thuộc nhóm nào, phát hiện sai có khi mất cả buổi hoặc chỉ lộ ra lúc bị trả hàng, nên chỉ dùng máy để biết nên tra ở đâu. Việc gọi điện cho xưởng đúc hỏi họ giữ được dung sai bao nhiêu: không thuộc nhóm nào, và máy không làm được, vì câu trả lời nằm trong đầu một người có thật.
Bản chữ của video, để đọc lại hoặc tra cứu
Bài 1 nói cách trợ lý AI dựng ra một câu trả lời. Bài này dùng chính cách dựng ấy để trả lời một câu thực tế hơn: giao việc gì cho nó thì có lợi, và vì sao đúng những việc đó chứ không phải việc khác.
Bài không liệt kê công cụ, không hướng dẫn thao tác, và không dựng cách làm việc cho một ngành cụ thể. Nó đưa ra một cách phân loại để bạn tự xếp việc của mình vào. Phần nói về những việc máy làm sai mà nghe như đúng nằm ở bài 3, và cách kiểm một câu trả lời nằm ở bài 4.
Nếu nhìn theo cơ chế đã học ở bài 1, thì việc trợ lý AI làm giỏi là việc ghép chữ. Từ đó rút ra được bốn nhóm.
Nhóm thứ nhất là dựng bản nháp đầu tiên từ chỗ trắng. Viết nháp một đoạn thư gửi nhà cung cấp, dựng dàn ý cho một bản báo cáo, đặt tên cho một loạt chi tiết, viết lại một đoạn khó đọc cho rõ ràng hơn. Cái máy không bao giờ ngồi nhìn trang giấy trắng, vì với nó thì trang trắng cũng chỉ là một đoạn chữ cần được viết tiếp. Nó đưa bạn từ con số không lên một bản nháp tạm được, trong vài chục giây.
Nhóm thứ hai là đổi hình dạng của chất liệu bạn đã có. Bạn đưa vào một tài liệu, một mớ ghi chép, một loạt thư từ, rồi yêu cầu nó tóm tắt, xếp thành bảng, gom các ý trùng nhau lại, dịch sang tiếng khác, hoặc viết lại cùng nội dung ấy cho một người đọc khác. Đây là nhóm mà máy có sẵn chất liệu trước mắt, nên theo cách chia ở bài 1, phần lớn câu trả lời thuộc loại chất liệu đáng tin hơn cả.
Nhóm thứ ba là sinh ra nhiều phương án để bạn chọn. Ba mươi cái tên cho một sản phẩm, mười cách diễn đạt một yêu cầu kỹ thuật, mười hai hướng tiếp cận một vấn đề, một danh sách dài những thứ có thể hỏng. Ở nhóm này, bạn không cần máy đúng. Bạn cần nó cho bạn nhiều thứ để nghĩ tiếp, rồi chính bạn là người gạt đi.
Nhóm thứ tư là giải thích một thứ lạ ở mức nhập môn. Bạn gặp một thuật ngữ, một phương pháp, một tên viết tắt mà bạn chưa biết. Máy giải thích cho bạn hiểu đại khái, đủ để bạn biết nên đi tra tiếp bằng từ nào, hỏi ai, đọc chương nào. Giá trị của nhóm này không nằm ở chỗ câu giải thích chính xác tới đâu, mà ở chỗ nó đưa bạn ra khỏi tình trạng không biết phải tìm từ gì.
Bốn nhóm này không bao trùm hết mọi việc bạn có thể giao cho máy. Chúng là bốn nhóm mà phần lợi thấy rõ và ổn định. Mục tiếp theo nói vì sao đúng bốn nhóm ấy.
Hãy gọi chi phí kiểm là công bạn phải bỏ ra để biết kết quả máy đưa về có dùng được hay không. Đây là một con số thực tế, đo bằng thời gian và bằng việc bạn phải đi hỏi ai, mở tài liệu nào.
Từ đó có một phép tính đơn giản, và nó là phần cốt của bài này:
Phần lợi thật bằng thời gian bạn tiết kiệm được khi làm, trừ đi công bạn bỏ ra để kiểm.
Cả bốn nhóm ở mục 1 đều có chi phí kiểm thấp. Với bản nháp, bạn đọc một lượt là biết đoạn nào dùng được, đoạn nào vứt, và bạn biết được chỉ bằng hiểu biết sẵn có trong đầu, không phải đi tra đâu cả. Với việc đổi hình dạng chất liệu, bạn đối chiếu với bản gốc đang nằm trong tay. Với việc sinh nhiều phương án, chi phí kiểm gần như bằng không, vì bạn chỉ cần tìm thấy vài cái đáng giữ; ba mươi cái tên mà lấy được ba cái là đã lời, hai mươi bảy cái kia không gây hại gì. Với việc giải thích nhập môn, bạn sẽ còn đi tra lại ở bước sau, nên câu giải thích chỉ cần đúng đủ để chỉ hướng.
Bây giờ nhìn sang phía ngược lại. Có những việc máy làm xong trong hai phút mà bạn phải mất nửa ngày mới biết nó đúng hay sai. Tìm một số hiệu tiêu chuẩn và nội dung của tiêu chuẩn ấy. Tra một điều khoản trong một văn bản vừa được sửa. Lấy một con số về thị trường. Tóm tắt một tài liệu mà bạn không đưa vào, chỉ nêu tên. Ở những việc này, muốn biết kết quả có dùng được không thì bạn phải đi mở nguồn gốc, tức là phải làm gần hết phần việc mà bạn tưởng mình đã giao đi.
Đây là chỗ người ta hay nhầm, nên nói thẳng ra: việc máy làm nhanh và việc bạn được lợi là hai chuyện khác nhau. Máy làm nhanh ở gần như mọi việc. Bạn chỉ được lợi ở những việc mà phần kiểm cũng rẻ. Nên câu hỏi nên đặt trước khi giao một việc không phải là «máy có làm được việc này không», mà là «nếu nó làm sai thì tôi tốn bao nhiêu công để biết».
Có hai thứ làm chậm người làm việc, và cả hai đều không có ở máy. Hiểu hai thứ này thì bạn biết nên đặt máy vào chặng nào của công việc.
Thứ thứ nhất là nỗi ngại lúc bắt đầu. Viết dòng đầu tiên bao giờ cũng tốn hơn viết dòng thứ hai mươi. Người ta tránh việc phải bắt đầu, nên việc hay bị đẩy sang ngày mai. Cái máy không có trạng thái ấy. Đưa cho nó một đề bài thì nó viết ngay, và bản nó viết ra, dù còn thô, cũng đã đổi tính chất của việc: bạn không còn phải bắt đầu nữa, bạn chuyển sang sửa. Với nhiều người, sửa một bản dở dễ hơn nhiều so với viết từ đầu.
Thứ thứ hai là tiếc công đã bỏ ra. Người ta gọi phần công đã bỏ ra mà không lấy lại được là chi phí chìm (sunk cost). Khi bạn đã mất hai ngày vẽ một phương án, bạn khó vứt nó đi, kể cả khi đã thấy nó không ổn. Bạn sẽ tìm cách chữa nó, và việc chữa ấy níu bạn lại ở phương án đầu tiên. Cái máy không tiếc gì cả. Nó viết ra hai mươi phương án rồi bạn bỏ cả hai mươi, lần sau nó vẫn viết tiếp từ đầu như không có chuyện gì.
Hai tính chất ấy đặt máy vào đúng một chặng của công việc: chặng mở rộng, lúc bạn cần nhiều, cần nhanh, và chưa cần đúng. Lớp Các nhịp của tư duy thiết kế, làm từng nhịp ra sao, mã DM-02, nói kỹ về việc một công việc có những lúc nên mở rộng và những lúc nên chốt lại.
Và chính vì vậy, máy hợp với chặng mở rộng hơn hẳn chặng chốt lại. Chốt lại là lúc phải bỏ đi phần lớn những thứ đã nghĩ ra, chịu trách nhiệm về cái còn lại, và sống với hậu quả. Việc ấy cần một người biết bối cảnh, biết ai sẽ chịu nếu sai, và có quyền quyết. Máy không có ba thứ đó. Nó không biết nhà máy của bạn còn bao nhiêu tuần, không biết ai trong công ty sẽ phản đối, và không gánh hậu quả nào.
Khi một việc được chia cho máy và người, phần của máy là làm ra bản nháp, phần của người là soát lại và ký. Ranh giới ấy không đổi khi máy khá lên, vì nó không phải một ranh giới về năng lực. Nó là ranh giới về trách nhiệm.
Trách nhiệm không chuyển sang máy được, vì ba lý do.
Lý do thứ nhất, cái máy không chịu được hậu quả. Một bản báo giá sai, một thông số sai trong hồ sơ gửi khách, một câu trả lời sai cho người mua, đều rơi xuống một người hoặc một công ty có tên. Không có cách nào chuyển phần rơi xuống ấy sang phần mềm.
Lý do thứ hai, người bên ngoài không phân biệt. Khách hàng nhận một bản tài liệu từ công ty bạn thì họ coi đó là lời của công ty bạn. Việc bên trong ai gõ, máy hay người, không phải chuyện của họ, và cũng không nên là chuyện của họ. Bài 4 của lớp này sẽ xem một vụ đã ra tới cơ quan phân xử, nơi đúng câu hỏi này được trả lời bằng một phán quyết công khai.
Lý do thứ ba, soát lại là một việc có thật, tốn thời gian thật, và phải được tính vào kế hoạch. Nhiều nhóm tính thời gian cho phần máy làm rồi quên phần soát, nên lịch nhìn thì đẹp mà chạy thì vỡ. Một việc giao cho máy nên được ghi thành hai dòng trong kế hoạch, không phải một dòng: dòng máy làm, và dòng người soát.
Nói thế không có nghĩa là mọi thứ đều phải soát kỹ như nhau. Mức soát nên đi theo hậu quả nếu sai. Một bản nháp thư nội bộ sai thì sửa lại là xong. Một con số trong hồ sơ gửi khách sai thì mất tiền và mất tin. Cùng một trợ lý, cùng một chất lượng đầu ra, nhưng hai việc ấy cần hai mức soát khác hẳn nhau. Cách xếp mức soát theo hậu quả là nội dung của bài 4.
| Nhóm việc | Máy đưa về cái gì | Kiểm bằng cách nào | Kiểm rẻ hay đắt | Phần người vẫn phải làm |
|---|---|---|---|---|
| Dựng bản nháp từ chỗ trắng | một bản thô, đủ để bắt đầu sửa | đọc một lượt bằng hiểu biết sẵn có | rẻ | viết lại phần cốt, bỏ phần sáo, chịu trách nhiệm về bản cuối |
| Đổi hình dạng chất liệu bạn đã có | bản tóm tắt, bảng, bản dịch, bản viết lại | đối chiếu với bản gốc trong tay bạn | rẻ | soi chỗ tóm tắt lệch nghĩa và chỗ bị bỏ sót |
| Sinh nhiều phương án để chọn | một danh sách dài, phần lớn sẽ bị bỏ | tìm vài cái đáng giữ là đủ | rất rẻ | chọn, và chịu trách nhiệm về cái đã chọn |
| Giải thích một thứ lạ ở mức nhập môn | một cách hiểu đại khái và vài từ để đi tra tiếp | sẽ tra lại ở bước sau | rẻ, vì chưa dùng ngay | đi tra nguồn thật trước khi dùng vào việc |
| Tra số, tra tiêu chuẩn, tra điều khoản | câu trả lời nghe chắc chắn, có số | phải mở nguồn gốc ra xem | đắt | gần như làm lại cả việc, nên cân nhắc trước khi giao |
Chụp lại bảng này. Dòng cuối cố ý nằm trong bảng dù nó không thuộc bốn nhóm: nó là việc hay được giao nhất và lợi ít nhất.
Giao việc tra cứu thay vì giao việc dựng nháp. Người dùng hỏi máy một số hiệu tiêu chuẩn, một điều khoản, một con số thị trường, rồi chép thẳng vào tài liệu của mình. Người ta làm vậy vì đây là việc khó chịu nhất trong ngày, mất thời gian nhất, và máy trả lời ngay lập tức, nghe lại rất gọn. Nhưng đây đúng là nhóm việc có chi phí kiểm cao nhất, nên phần lợi gần như không có: muốn biết câu trả lời đúng hay không thì vẫn phải đi mở nguồn, mà mở nguồn thì đã là toàn bộ việc tra cứu. Hậu quả rơi vào người ký tên dưới bản tài liệu, và ở những ngành có cơ quan quản lý thì rơi vào cả công ty. Cách tránh không phải là cấm hỏi, mà là đổi cách dùng: để máy chỉ hướng, nói cho bạn biết nên tra ở đâu và bằng từ nào, rồi chính bạn đi mở nguồn gốc ra đọc.
Nhận nguyên bản nháp làm bản cuối, vì nó đọc đã trôi. Máy trả về một bản viết mạch lạc, đúng ngữ pháp, có đủ các mục, và người dùng gửi đi gần như nguyên vẹn. Người ta làm vậy vì bản ấy đọc hay hơn bản họ tự viết trong cùng khoảng thời gian, nên sửa thêm có cảm giác là làm cho nó xấu đi. Nhưng như bài 1 đã nói, trôi chảy và đúng là hai việc khác nhau, và bản nháp của máy thường trôi chảy ở chỗ nó không có gì để nói. Hậu quả rơi vào người đọc bản ấy: họ nhận một tài liệu dài mà mỏng, và lần sau họ đọc tài liệu của bạn kém chăm chú hơn. Cách tránh là đặt một việc bắt buộc sau mỗi bản nháp: tìm ba chỗ chỉ bạn mới biết, là thứ thuộc về việc thật của bạn, rồi viết chúng vào.
Đo phần lợi bằng lúc bấm, quên phần soát và phần sửa. Một nhóm thấy việc chạy nhanh hẳn lên, rồi hẹn ngày giao sớm hơn trước. Người ta làm vậy vì phần máy làm thì thấy ngay, còn phần soát thì tản ra khắp tuần nên không ai đếm. Hậu quả rơi vào chính nhóm ấy ở cuối chặng: lịch lập theo thời gian bấm, còn thời gian thật tiêu vào việc soát và sửa, nên đến hạn thì vỡ. Cách tránh là ghi hai dòng cho mỗi việc giao cho máy, như mục 4 đã nói, và đo thử một lần trên một việc thật để biết dòng thứ hai của nhóm mình thường dài bao nhiêu.
Ví dụ dưới đây là một tiêu chuẩn quốc tế công khai, bạn tra lại được bằng số hiệu.
Tổ chức Tiêu chuẩn hoá Quốc tế, tên tiếng Anh là International Organization for Standardization, ban hành năm 2017 tiêu chuẩn mang số hiệu ISO 18587:2017. Tên tiếng Anh của tiêu chuẩn là «Translation services — Post-editing of machine translation output — Requirements», nghĩa là dịch vụ dịch thuật, việc biên tập lại sau khi máy dịch, và các yêu cầu. Tiêu chuẩn đặt ra yêu cầu cho một quy trình trong đó máy dịch ra bản đầu rồi một người biên tập đọc lại và sửa toàn bộ, và nó quy định cả năng lực mà người biên tập ấy phải có.
Điều đáng chú ý nằm ở chính hình dạng của tiêu chuẩn. Một ngành nghề đã làm việc với bản dịch máy nhiều năm, và thứ họ viết thành tiêu chuẩn không phải là cách bắt máy dịch cho đúng, mà là phần việc của người sau khi máy đã làm xong.
Điều rút ra cho bài này: ở nơi đã làm đủ lâu với máy, chỗ chia việc giữa người và máy không còn là chuyện mỗi nơi tự nghĩ, mà được viết thành yêu cầu, và phần được viết kỹ là phần của người.
Của MES LAB
Sách «Phát triển sản phẩm hướng thị trường», TS. Trần Anh Tuấn, chương 27 «AI chạy cùng bạn suốt 6 lần lấy nét», phần nói về ranh giới máy làm việc nặng còn người ký tên — nguồn của cách chia vai trong mục 4.
Sách «Thiết kế và Phát triển Sản phẩm, phiên bản 2026», TS. Trần Anh Tuấn, chương 18, mục 18.10 về cách để người và máy cùng làm một việc — bàn chỗ đặt người vào vòng làm việc chứ không đứng ngoài.
Bên ngoài
Tiêu chuẩn ISO 18587:2017 «Translation services — Post-editing of machine translation output — Requirements», Tổ chức Tiêu chuẩn hoá Quốc tế, ban hành năm 2017 — nguồn của phần ví dụ; trang giới thiệu công khai trên trang của tổ chức này cho biết phạm vi và đối tượng áp dụng, còn toàn văn thì phải mua.
Thấy bài này có ích cho ai, gửi cho người đó.