Bài 2 · Cái gì bảo hộ được, và cái gì không bảo hộ được

Lần sửa luật năm 2025 thêm vào Điều 15 một khoản nói thẳng: ý tưởng, khẩu hiệu, và tên tác phẩm đứng một mình không thuộc phạm vi bảo hộ của quyền tác giả. Cũng ở Điều 15, từ trước đó, luật đã ghi rằng quy trình, hệ thống, phương pháp hoạt động, khái niệm, nguyên lý và số liệu không được bảo hộ bằng quyền tác giả. Quyền tác giả giữ cách thể hiện, tức là câu chữ, hình vẽ, âm thanh cụ thể, chứ không giữ điều được thể hiện.

Còn sáng chế thì sao? Theo định nghĩa ở Điều 4, thứ được giữ bằng sáng chế là một giải pháp kỹ thuật: một sản phẩm hay một quy trình nhờ quy luật tự nhiên mà giải được một vấn đề đã xác định. Chữ quan trọng là «giải pháp». Một ý tưởng nói điều muốn đạt. Một giải pháp nói cách đạt được điều đó, đủ cụ thể để người trong nghề làm theo được.

Lấy một ví dụ dựng. «Làm một chiếc máy bóc vỏ hạt cà phê không làm vỡ nhân» là một ý tưởng. Ai cũng có thể có ý tưởng này, và không ai giữ được nó. «Một cặp trục cao su quay ngược chiều, khe hở chỉnh được theo cỡ hạt, cùng một luồng gió thổi vỏ ra một cửa riêng» là một giải pháp. Giải pháp này có thể được bảo hộ nếu nó đạt các điều kiện ở mục 3. Người khác vẫn được làm máy bóc vỏ cà phê theo một giải pháp khác.

Hệ quả có hai mặt. Mặt thứ nhất: bạn không giữ được một ý tưởng bằng cách nói nó ra trước, hay viết nó vào một văn bản có đóng dấu. Thứ bạn giữ được là cách bạn làm ra nó. Mặt thứ hai: khi thấy người khác có cùng ý tưởng với mình, điều đó chưa nói gì về chuyện ai xâm phạm ai. Câu hỏi đúng là hai bên có dùng cùng một giải pháp đang được bảo hộ hay không, và trả lời câu đó cần người làm nghề.

Người ta hay gọi gần như mọi thứ là «bản quyền». Gọi gộp như vậy làm người làm sản phẩm nói lệch với người làm nghề, và tưởng một lần đăng ký là giữ được hết. Năm thứ dưới đây giữ năm phần khác nhau, và mỗi thứ có điều kiện riêng.

Sáng chế giữ cách giải một vấn đề kỹ thuật. Theo Điều 58, một giải pháp được cấp bằng độc quyền sáng chế nếu có ba điều kiện: có tính mới, có trình độ sáng tạo, và có khả năng áp dụng công nghiệp. Trình độ sáng tạo (inventive step) nghĩa là người có hiểu biết trung bình trong lĩnh vực đó không dễ dàng nghĩ ra nó từ những gì đã công bố. Khả năng áp dụng công nghiệp nghĩa là làm ra hàng loạt được, hoặc lặp lại quy trình được, với kết quả ổn định. Nếu giải pháp không đạt trình độ sáng tạo nhưng vẫn mới, không phải hiểu biết thông thường, và áp dụng công nghiệp được, thì có thể được cấp bằng độc quyền giải pháp hữu ích (utility solution), với thời hạn ngắn hơn.

Kiểu dáng công nghiệp giữ cái vẻ ngoài người ta nhìn thấy. Điều kiện ở Điều 63 cũng là mới, sáng tạo, và áp dụng công nghiệp được. Từ năm 2026, định nghĩa ở Điều 4 nói rõ hình dáng ấy phải nhìn thấy được khi sản phẩm được dùng, và có thể là hình dáng của một sản phẩm phi vật lý, tức sản phẩm tồn tại trên không gian mạng. Chỗ phân biệt với một tác phẩm nghệ thuật nằm ở chữ «công nghiệp»: theo Điều 67, kiểu dáng phải dùng được làm mẫu để làm ra hàng loạt. Một bình gốm nặn tay, chỉ làm ra một chiếc, thì là tác phẩm, thuộc quyền tác giả, không phải kiểu dáng công nghiệp.

Nhãn hiệu giữ cái để người mua nhận ra hàng của ai. Theo Điều 72, đó có thể là chữ, hình vẽ, hình ảnh, hình ba chiều hoặc kết hợp các thứ đó, thể hiện bằng một hay nhiều màu, hoặc một âm thanh thể hiện được dưới dạng đồ hoạ. Điều kiện chính là khả năng phân biệt: người mua nhìn vào thì nhận ra hàng của ai.

Bí mật kinh doanh giữ thông tin mà bạn không cho ai biết. Điều 84 đặt ba điều kiện: thông tin đó không phải hiểu biết thông thường và không dễ có được; dùng nó trong kinh doanh thì có lợi thế hơn người không có; và chủ của nó đã giữ kín bằng những biện pháp cần thiết. Không có văn bằng nào cả. Nếu bạn không chủ động giữ kín thì cũng không có quyền.

Quyền tác giả giữ tác phẩm. Sách hướng dẫn, ảnh chụp sản phẩm, bản vẽ, phần mềm. Quyền tự có từ lúc tác phẩm thành hình, nhưng chỉ giữ cách thể hiện, như mục 1 đã nói.

Một sản phẩm thật thường cần nhiều loại quyền cùng lúc, và có những phần không loại nào giữ được, như mục 4 sẽ nói.

Cả sáng chế và kiểu dáng công nghiệp đều cần tính mới (novelty). Điều 60 nói một sáng chế có tính mới nếu nó chưa bị bộc lộ công khai, dưới hình thức sử dụng, mô tả bằng văn bản hay bất kỳ hình thức nào khác, ở trong nước hoặc ở nước ngoài, trước ngày nộp đơn. Điều 65 nói điều tương tự cho kiểu dáng.

«Bất kỳ hình thức nào» nghĩa là không chỉ bài báo hay tài liệu in. Đem mẫu đi hội chợ, đăng ảnh lên mạng xã hội, bán thử vài chục chiếc, gửi bản giới thiệu cho khách, đều có thể là bộc lộ công khai.

«Ở trong nước hoặc ở nước ngoài» nghĩa là tính mới được xét với cả thế giới. Một giải pháp chưa ai làm ở Việt Nam nhưng đã được công bố ở nước khác thì không còn mới.

Và luật không phân biệt ai là người công khai. Chính bạn công khai thì cũng tính.

Có một chỗ luật nói rõ là chưa tính là bộc lộ: chỉ một số người có hạn được biết, và những người đó có nghĩa vụ giữ bí mật. Đây là lý do cam kết giữ kín có ý nghĩa với người làm sản phẩm. Bài 4 sẽ nói kỹ.

Luật Việt Nam cũng có một vài ngoại lệ hẹp, ở Điều 60 và Điều 65: trong một số trường hợp nhất định, việc đã công bố không làm mất tính mới, nếu đơn được nộp trong một thời hạn ngắn sau đó. Các ngoại lệ này có điều kiện chặt, khoản về kiểu dáng vừa được viết lại năm 2025, và mỗi nước quy định một khác. Đừng lập kế hoạch dựa vào chúng khi chưa hỏi người làm nghề.

Nguyên lý cần mang theo: thứ gì bạn muốn giữ bằng sáng chế hay kiểu dáng thì đừng cho người ngoài thấy trước khi đã hỏi người làm nghề.

Điều 59 liệt kê bảy nhóm không được bảo hộ với danh nghĩa sáng chế. Đổi sang chữ của người làm sản phẩm, những nhóm hay gặp là:

- Một lý thuyết khoa học hay một phương pháp toán học. Công thức tính độ bền của một thanh dầm không phải sáng chế. - Một quy tắc, kế hoạch hay phương pháp để làm việc trí óc, chơi trò chơi, hay kinh doanh. Một cách tính giá theo lô, một quy trình duyệt mẫu trong phòng, một cách chấm điểm nhà cung cấp, đều thuộc nhóm này. Chương trình máy tính cũng nằm trong khoản này, và được giữ bằng quyền tác giả thay vì sáng chế. - Một cách thể hiện thông tin. Cách trình bày một bảng thông số cho dễ đọc không phải sáng chế. - Một giải pháp chỉ mang tính thẩm mỹ. Thứ chỉ đẹp mà không giải vấn đề kỹ thuật nào thì không phải sáng chế. Nó có thể là kiểu dáng. - Phương pháp phòng bệnh, chẩn đoán và chữa bệnh cho người và động vật.

Lấy một bối cảnh thường gặp ở Việt Nam, không phải ca của công ty nào. Một xưởng làm phần mềm bán hàng nghĩ ra một cách tính điểm thưởng cho khách mua lại, và muốn đăng ký sáng chế để đối thủ không chép được. Cách tính đó là một phương pháp kinh doanh, nên không được bảo hộ với danh nghĩa sáng chế. Mã nguồn của phần mềm có quyền tác giả, nhưng quyền đó không ngăn người khác viết mã khác để tính theo cùng cách. Cái tên của phần mềm thì có thể là nhãn hiệu. Câu hỏi đúng của xưởng không phải «đăng ký cách tính thế nào», mà là «trong sản phẩm của mình, phần nào giữ được và giữ bằng gì».

Với hình dáng cũng có giới hạn. Điều 64 nói không bảo hộ với danh nghĩa kiểu dáng: hình dáng do đặc tính kỹ thuật của sản phẩm bắt buộc phải có; hình dáng bên ngoài của công trình xây dựng; và hình dáng không nhìn thấy được khi sử dụng sản phẩm. Điều 73, từ lần sửa năm 2022, cũng không cho đăng ký làm nhãn hiệu một dấu hiệu là hình dạng vốn có của hàng hoá, hoặc hình dạng do đặc tính kỹ thuật bắt buộc phải có.

Nguyên lý đằng sau hai điều này là: một chức năng kỹ thuật chỉ được giữ bằng sáng chế, trong thời hạn có giới hạn. Luật không để ai giữ một chức năng kỹ thuật vô thời hạn bằng cách đăng ký hình dạng làm ra chức năng đó. Phần ví dụ dưới đây là một ca thật.