Bài 3 · Vì sao phải tra kho sáng chế trước khi thiết kế, không phải sau

Kho sáng chế (patent database) là nơi lưu và cho mọi người tra cứu các đơn và văn bằng sáng chế đã được công bố. Đổi lấy văn bằng, người nộp đơn phải công khai cách làm của mình. Kho sáng chế gom những văn bản công khai ấy lại một chỗ.

Hai cuốn sách của chúng tôi đặt việc dùng kho sáng chế vào một công cụ bốn bước. Bước một là xác định rõ yêu cầu công nghệ: dự án định tự nghiên cứu ra công nghệ mới, hay định dùng một công nghệ đã có. Bước hai là tìm những sáng chế và giải pháp đã có liên quan tới vấn đề đang giải. Bước ba là so sánh, làm rõ ưu điểm và nhược điểm của từng giải pháp tìm được. Bước bốn là ứng dụng: dùng giải pháp đã chọn, hoặc nếu tự làm ra giải pháp mới thì tính chuyện bảo hộ nó.

Chỗ đáng nhớ là bốn bước này nằm ở đâu trong dự án. Sách «RDI Toolkit 2019» đặt bước một vào chặng làm rõ yêu cầu, phần chiến lược. Bước hai nằm ở chặng tìm ý tưởng, đúng chỗ nhóm đi tìm các giải pháp có sẵn bên ngoài trước khi tự nghĩ phương án của mình. Nghĩa là việc tra diễn ra trước khi có bản vẽ, không phải sau.

Vì sao phải sớm như vậy? Vì giá của một thay đổi tăng dần theo dự án. Ở chặng tìm ý tưởng, biết thêm một giải pháp đã có chỉ tốn một buổi đọc, và nhóm có thể đổi hướng ngay. Khi bản vẽ đã chốt, khuôn đã đặt làm, thì biết thêm cũng khó đổi được gì. Lúc đó việc tra chỉ còn trả lời một câu hỏi khó chịu: thứ mình sắp bán có đụng vào ai không.

Sách «Thiết kế và Phát triển sản phẩm 2020» còn nêu thêm một lợi ích ít người để ý. Mỗi lần tra là một lần nhóm học thêm về lĩnh vực của mình. Những gì đọc được hôm nay có thể dùng lại cho dự án sau. Vì thế, kết quả tra nên được ghi lại thành tài liệu của nhóm, không để nằm trong máy của một người.

Lý do thứ nhất là để không mất công nghĩ lại thứ đã được công bố. Một vấn đề kỹ thuật mà nhóm bạn đang vướng rất có thể đã có người giải, và lời giải đã nằm sẵn trong một bản mô tả sáng chế. Bài 1 đã dẫn nhận xét của sách: phần đông doanh nghiệp Việt dùng kho sáng chế để tìm công nghệ có sẵn, nhiều hơn là để giữ công nghệ của mình. Đọc kho theo lý do này là đọc để học: nguyên lý nào đã được dùng, cơ cấu nào đã được thử, người khác gặp khó ở đâu.

Lý do thứ hai là để không đâm vào thứ đang có người giữ. Một giải pháp nằm trong kho không có nghĩa là ai cũng được dùng. Nếu nó đang được bảo hộ ở nước bạn định sản xuất hay định bán, thì làm theo nó có thể là xâm phạm quyền của người khác. Sách cũng nhắc nên tra cả những kiểu dáng công nghiệp đã đăng ký, để hình dáng sản phẩm của bạn không trùng với một kiểu dáng đang có người giữ. Việc tra kỹ để biết một sản phẩm có được tự do làm ra và bán ở một nước hay không có tên riêng là tra cứu khả năng tự do khai thác (freedom to operate). Đây là việc của người làm nghề, vì kết luận của nó dựa vào cách đọc phạm vi bảo hộ và tình trạng hiệu lực ở từng nước.

Vì sao bỏ một lý do thì mất nửa tác dụng? Nhóm chỉ tra theo lý do thứ nhất sẽ học được nhiều, nhưng dễ mang một giải pháp đang được bảo hộ vào sản phẩm mà không biết. Nhóm chỉ tra theo lý do thứ hai sẽ coi kho như một bãi mìn cần né, và bỏ qua đúng phần giá trị nhất của nó là những lời giải đã có sẵn.

Hai lý do còn dẫn tới hai cách đọc khác nhau. Đọc để học thì đọc phần mô tả và hình vẽ, chỗ giải thích nguyên lý. Đọc để tránh đụng thì phải để ý tình trạng hiệu lực, nước được bảo hộ, và phạm vi bảo hộ. Mục 4 nói kỹ hai phần này.

Một ghi chú về giải pháp đã hết hạn. Văn bằng sáng chế có thời hạn, nên trong kho có rất nhiều giải pháp đã hết hạn. Nhưng muốn chắc một giải pháp nào đó đã thật sự hết hạn, chưa từng được bảo hộ ở Việt Nam, và không bị một bằng mới hơn phủ lên, vẫn là việc cần người làm nghề.

Dưới đây là ba kho tra được không mất phí, chúng tôi đã mở lại vào tháng 10 năm 2026.

Hệ thống tra cứu sở hữu trí tuệ của Cục Sở hữu trí tuệ Việt Nam cho tra sáng chế, kiểu dáng công nghiệp và nhãn hiệu đã nộp đơn ở Việt Nam. Đây là kho trả lời câu hỏi: thứ này có đang được nộp đơn hay bảo hộ ở Việt Nam không.

Espacenet của Cơ quan Sáng chế châu Âu (European Patent Office) cho tra không mất phí văn bản sáng chế của nhiều nước. Đây là kho rộng để đi tìm lời giải đã có trên thế giới.

PATENTSCOPE của WIPO chứa các đơn quốc tế nộp theo Hiệp ước hợp tác về sáng chế (Patent Cooperation Treaty), cùng văn bản sáng chế của nhiều cơ quan quốc gia và khu vực tham gia.

Địa chỉ trang ghi trong các sách cũ có thể đã đổi. Khi kiểm lại, chúng tôi không mở được hai địa chỉ ghi trong sách năm 2020. Trước khi dùng một kho, hãy kiểm lại địa chỉ ở trang của chính cơ quan quản lý nó.

Về cách tra, có một nguyên tắc quan trọng hơn chọn kho: tra theo chức năng và nguyên lý, không tra theo tên sản phẩm. Người viết bản mô tả sáng chế gọi thứ của họ bằng chữ mô tả cái nó làm, không bằng tên thương mại hay tên chợ. Lấy một bối cảnh thường gặp ở đồng bằng sông Cửu Long, không phải ca của xưởng nào. Một xưởng cơ khí làm máy sấy lúa gõ «máy sấy lúa» vào kho, ra rất ít kết quả, và kết luận chưa ai làm. Thật ra các giải pháp liên quan có thể nằm dưới những chữ như «thiết bị làm khô hạt bằng luồng khí nóng» hay «buồng sấy có sàn đảo chiều gió».

Cách làm là viết chức năng thành một câu ngắn có động từ và đối tượng: làm khô hạt, đảo chiều luồng khí, giữ nhiệt độ đều trong khối hạt. Mỗi chức năng tra bằng vài cách gọi, cả tiếng Việt lẫn tiếng Anh. Khi tìm được một kết quả trúng, xem nó được xếp vào mã nào của bảng phân loại sáng chế quốc tế (International Patent Classification). Mã này gom các sáng chế cùng loại kỹ thuật lại với nhau, nên tra tiếp theo mã thường ra nhiều kết quả sát hơn tra theo chữ.

Sách «RDI Toolkit 2019» liệt kê những thông tin có trên một văn bản sáng chế. Gom lại theo thứ tự nên đọc, chúng gồm năm phần.

Phần thông tin chung: số văn bằng, tên sáng chế, chủ sở hữu, tác giả, ngày nộp đơn, nước cấp. Ngày nộp đơn cho bạn biết khoảng nào nó hết hạn. Nước cấp cho bạn biết nó có hiệu lực ở đâu.

Bản tóm tắt (abstract): một đoạn ngắn nói giải pháp là gì, dùng vào việc gì. Hình vẽ: thường là chỗ nhanh nhất để hiểu cơ cấu.

Phần mô tả (description): giải thích chi tiết kỹ thuật, nguyên lý, các cơ cấu và cách dùng. Đây là phần để học.

Phạm vi bảo hộ (claims): những câu xác định chính xác thứ được giữ. Văn bằng giữ đúng những gì viết trong phạm vi bảo hộ, không phải mọi thứ có trong hình vẽ hay phần mô tả.

Thứ tự đọc hợp lý là: tên, tóm tắt và hình vẽ trước, để biết văn bằng có liên quan tới việc của mình không. Liên quan thì đọc phần mô tả để học. Phạm vi bảo hộ thì đọc để biết nó tồn tại và nói về cái gì, chứ không để tự kết luận mình có đụng vào nó hay không. Kết luận đó là việc của người làm nghề.

Tìm thấy một giải pháp dùng được rồi thì việc tiếp theo chưa phải là dùng. Theo bước ba của công cụ, bạn xếp các giải pháp tìm được vào một bảng so sánh: mô tả chung, khả năng ứng dụng vào sản phẩm của mình, ưu điểm, nhược điểm, đánh giá. Cách cho điểm và chọn sẽ được dạy ở lớp So sánh và chọn giữa nhiều phương án, mã KT-03, khi lớp đó mở. Sách cũng dặn: trước khi đem một sáng chế vào sản phẩm, phải liên lạc với chủ sở hữu và xin phép; không được phép thì đi tìm giải pháp khác. Còn giải pháp đó có cần xin phép hay không thì lại là câu hỏi cho người làm nghề.