Bài 4 · Những chỗ người làm sản phẩm hay mất quyền của chính mình

Bài 2 đã nói: sáng chế và kiểu dáng công nghiệp chỉ được bảo hộ khi còn mới, tức chưa bị bộc lộ công khai ở bất cứ đâu trước ngày nộp đơn, kể cả do chính bạn. Một tấm ảnh trên trang bán hàng, một mẫu đặt trên quầy hội chợ, một lô bán thử đều có thể bị tính.

Luật Việt Nam có hai ngoại lệ cho trường hợp chính người có quyền đăng ký đã bộc lộ. Với sáng chế, Điều 60 khoản 3 nói sáng chế không bị coi là mất tính mới nếu đơn được nộp tại Việt Nam trong thời hạn mười hai tháng kể từ ngày bộc lộ. Với kiểu dáng công nghiệp, Điều 65 khoản 4, do Luật số 131/2025/QH15 viết lại và có hiệu lực từ ngày 1 tháng 4 năm 2026, cho thời hạn sáu tháng. Trước ngày đó, ngoại lệ cho kiểu dáng chỉ áp dụng cho ba trường hợp hẹp, trong đó có trưng bày ở triển lãm.

Nghe thì có vẻ rộng rãi. Nhưng có bốn lý do để không lập kế hoạch dựa vào nó.

Thứ nhất, đây là luật Việt Nam. Nước bạn định bán hàng có luật riêng, và ngoại lệ ở Việt Nam không làm cho bạn được hưởng ngoại lệ ở nước đó. Với sáng chế, điều kiện còn ghi rõ là nộp đơn tại Việt Nam.

Thứ hai, thời hạn ngắn và tính từ ngày bộc lộ. Nhóm bận làm sản phẩm thì sáu tháng trôi đi rất nhanh.

Thứ ba, người hưởng ngoại lệ thường phải chứng minh được mình bộc lộ ngày nào, bộc lộ cái gì. Nhóm ít khi giữ lại đủ giấy tờ cho việc đó.

Thứ tư, ngoại lệ chỉ giữ tính mới. Nó không ngăn người khác nhìn thấy thứ bạn làm trong khoảng thời gian ấy và học theo.

Luật cũng có một chỗ cho phép chia sẻ mà chưa tính là bộc lộ. Điều 60 khoản 2 và Điều 65 khoản 3 nói: nếu thông tin chỉ tới một nhóm người giới hạn, và ai trong nhóm cũng phải giữ bí mật, thì luật chưa coi là bộc lộ công khai. Vì thế, khi buộc phải cho ai xem trước lúc nộp đơn, người làm sản phẩm chỉ cho đúng người cần biết, kèm một thoả thuận giữ kín, và hỏi người làm nghề trước khi cho xem.

Một sản phẩm không bao giờ chỉ do một nhóm làm. Bản vẽ đi tới xưởng làm khuôn, nhà cung cấp linh kiện, xưởng gia công, đơn vị thử nghiệm, và cả khách được xem mẫu. Mỗi lần bản vẽ đi ra ngoài là một lần có thể mất quyền, theo ba cách.

Cách thứ nhất: nếu bên nhận không có nghĩa vụ giữ bí mật, thì việc cho họ xem có thể bị coi là bộc lộ công khai, vì điều kiện ở mục 1 không còn.

Cách thứ hai: nếu thứ bạn muốn giữ là một bí mật kinh doanh, thì Điều 84 khoản 3 đòi chủ sở hữu phải chủ động bảo mật nó. Gửi bản vẽ đi mà không đánh dấu, không ràng buộc ai, thì khó nói là đã giữ kín.

Cách thứ ba: bên nhận có thể đem chính thứ đó đi nộp đơn trước. Theo Điều 90, khi có nhiều đơn cho cùng một sáng chế hay cùng một kiểu dáng, văn bằng được cấp cho đơn hợp lệ có ngày nộp đơn hoặc ngày ưu tiên sớm nhất. Khi đó bạn là bên phải đi chứng minh, và việc chứng minh tốn thời gian.

Thử hình dung một bối cảnh quen thuộc ở Việt Nam; đây không phải ca của một xưởng cụ thể. Một xưởng gỗ ở miền Nam chuyển từ gia công cho hãng nước ngoài sang làm bộ bàn ghế mang nhãn riêng. Xưởng gửi bản vẽ chân ghế cho một xưởng phụ để lấy báo giá. Bản vẽ không ghi chữ mật, email không kèm điều khoản giữ kín, và không có dòng nào nói bản vẽ là của ai. Cả ba cách mất quyền ở trên đều đang mở.

Thoả thuận giữ kín (non-disclosure agreement) là văn bản trong đó bên nhận thông tin cam kết không tiết lộ và chỉ dùng thông tin vào việc đã thoả thuận. Viết nó thế nào cho đủ là việc của người làm nghề. Lớp không đưa mẫu.

Nhiều sản phẩm được làm ra bởi nhiều bên: một nhà thiết kế tự do được thuê vẽ dáng, một viện nghiên cứu làm phần cơ cấu, hai công ty cùng góp tiền. Câu hỏi «cái này của ai» thường chỉ được hỏi khi đã có giá trị, và lúc đó mỗi bên có một câu trả lời.

Điều 86 khoản 1 Luật Sở hữu trí tuệ nêu ai có quyền đăng ký sáng chế, kiểu dáng công nghiệp. Đó là tác giả, nếu tác giả tạo ra nó bằng công sức và chi phí của mình. Hoặc đó là tổ chức, cá nhân đã đầu tư kinh phí, phương tiện vật chất cho tác giả dưới hình thức giao việc, thuê việc, trừ trường hợp các bên có thoả thuận khác. Khoản 2 nói thêm: nhiều bên cùng tạo ra hoặc cùng đầu tư thì các bên đều có quyền đăng ký, và quyền đó chỉ thực hiện được nếu tất cả cùng đồng ý.

Nguyên lý rút ra có hai vế. Vế thứ nhất: ai bỏ tiền, bỏ công thì có phần trong quyền đó. Vế thứ hai: cụm chữ «trừ trường hợp các bên có thoả thuận khác» cho thấy luật để các bên tự thoả thuận lại. Vì thế nên thoả thuận từ trước, bằng văn bản, trước khi bắt tay vào làm.

Hậu quả khi không thoả thuận trước rất cụ thể. Sản phẩm đã sẵn sàng để nộp đơn, nhưng một bên góp vốn không ký, nên không nộp được. Hoặc nhà thiết kế tự do cho rằng mình mới là tác giả và tự bỏ chi phí, trong khi công ty nghĩ mình đã thuê họ.

Bài này dừng ở nguyên lý. Một hợp đồng thuê thiết kế, một hợp đồng hợp tác nghiên cứu, một thoả thuận góp vốn nên ghi gì về quyền là câu hỏi cho người làm nghề, và nên hỏi trước khi ký.

Bài 1 đã nói quyền này dừng ở biên giới: theo Điều 93, văn bằng Việt Nam chỉ có hiệu lực trong nước. Một sản phẩm được bảo hộ đầy đủ ở Việt Nam có thể hoàn toàn không có quyền gì ở thị trường nó sắp sang.

Theo những gì chúng tôi thấy, ở nước ngoài thứ hay bị lấy trước nhất là cái tên và hình dáng, vì đó là hai thứ ai nhìn hàng cũng thấy. Không cần tháo máy, không cần đọc tài liệu kỹ thuật. Chỉ cần một tờ giới thiệu ở hội chợ, một trang bán hàng, hay một chuyến hàng đầu tiên là đủ để người khác biết cái tên nào đang bán được.

Ở Việt Nam, Điều 90 khoản 2 áp dụng nguyên tắc nộp đơn đầu tiên cho cả nhãn hiệu. Ở nước khác thì phải hỏi luật của chính nước đó. Sách của chúng tôi ghi lại những ca thương hiệu Việt bị người khác đăng ký trước ở thị trường mình đang bán. Có ca lấy lại được, nhưng mất nhiều năm.

Điều cần nhớ là thứ tự. Câu hỏi «mình đã có quyền ở nước đó chưa» phải được hỏi trước khi chào hàng, trước khi đi hội chợ ở nước đó, trước khi gửi mẫu cho nhà phân phối. Hỏi sau khi đã có đơn hàng là muộn, vì lúc đó tên và hình dáng sản phẩm đã lộ ra cho người khác thấy.