Bài 5 · Nhìn lại: lúc nào bạn phải dừng tay và gọi người làm nghề

Bốn bài trước được xếp theo thứ tự khái niệm: các loại quyền, cái gì giữ được, cách tra, các đường mất quyền. Trong một dự án thật, chúng xuất hiện theo thứ tự khác. Dưới đây là thứ tự đó, theo các chặng của một dự án phát triển sản phẩm.

Chặng làm rõ yêu cầu. Đây là lúc nhóm quyết định làm gì và định dùng công nghệ nào. Câu hỏi về sở hữu trí tuệ ở chặng này là: sản phẩm sẽ có những phần nào đáng giữ, và mỗi phần thuộc loại quyền nào. Đây là việc của bài 1 và bài 2. Cũng ở chặng này, nhóm chọn tự nghiên cứu hay đi tìm công nghệ có sẵn, tức bước một của công cụ ở bài 3.

Chặng tìm ý tưởng. Nhóm xem thế giới đã giải bài toán này thế nào, rồi mới tự nghĩ phương án. Đây là lúc tra kho sáng chế, vừa để học, vừa để tránh va chạm, như bài 3 đã giảng.

Chặng làm mẫu và thử. Bản vẽ bắt đầu đi ra ngoài: xưởng làm khuôn, nhà cung cấp, đơn vị thử nghiệm. Mẫu bắt đầu được đem cho người khác xem. Đây là chặng mà ba trong bốn đường mất quyền của bài 4 cùng mở: nói ra trước khi giữ, đưa bản vẽ không có thoả thuận, và không rõ ai là chủ.

Chặng ra thị trường. Sản phẩm được chào hàng, đi hội chợ, có đơn hàng đầu tiên, rồi sang nước khác. Đây là chặng của đường thứ tư, và của điều bài 1 đã nói: quyền có biên giới.

Nhìn theo thứ tự này, bạn thấy một điều: phần lớn các quyết định về sở hữu trí tuệ được đưa ra trước khi sản phẩm ra thị trường, và phần lớn do nhóm làm sản phẩm đưa ra, không phải do người làm pháp chế.

Người làm nghề sở hữu trí tuệ là ai? Luật Sở hữu trí tuệ, Điều 151 khoản 2, gọi họ là đại diện sở hữu công nghiệp. Đại diện gồm tổ chức dịch vụ đại diện sở hữu công nghiệp, và những cá nhân hành nghề đại diện trong tổ chức đó. Khi có tranh chấp, người làm nghề còn gồm luật sư. Lớp này gọi chung họ là người làm nghề.

Lúc thứ nhất: trước khi cho bất kỳ ai ngoài nhóm thấy thứ mình làm. Ngoài nhóm nghĩa là cả nhà cung cấp, xưởng gia công, khách được xem thử, nhà đầu tư, ban giám khảo một cuộc thi, người đi hội chợ, và người đọc trang mạng của công ty. Thấy nghĩa là thấy mẫu, ảnh, bản vẽ, hay một đoạn mô tả đủ để người trong nghề làm theo.

Lúc thứ hai: trước khi hàng của bạn sang một nước khác. Không phải lúc hàng đã lên tàu, mà sớm hơn: trước khi chào hàng, gửi hàng mẫu hay đi hội chợ tại thị trường ấy.

Lúc thứ ba: ngay khi bạn nhận được một văn bản nói bạn đang xâm phạm quyền của ai đó, hoặc thấy sản phẩm của mình bị làm giống. Văn bản có thể là thư của một công ty, của một văn phòng luật, hay của một cơ quan nhà nước. Ngay khi nghĩa là trước khi trả lời, trước khi đăng gì lên mạng, và trước khi gọi điện cho bên kia.

Ba lúc này có một điểm chung về hình dạng: cả ba đều là lúc trước một việc. Trước khi cho thấy, trước khi mang đi, trước khi trả lời. Đây không phải chuyện ngẫu nhiên, và mục 3 nói vì sao.

Lúc thứ nhất khép lại tính mới. Một khi thứ đó đã ra khỏi nhóm, điều kiện mới của sáng chế và kiểu dáng có thể đã mất, như bài 2 và bài 4 đã giảng. Trước khi cho ai thấy, mọi lối còn mở: nộp đơn, giữ kín như một bí mật kinh doanh, hay quyết định không giữ. Sau khi đã bộc lộ, chỉ còn những ngoại lệ hẹp, có thời hạn ngắn, và chỉ ở nước đã quy định chúng. Theo chúng tôi, một buổi hỏi người làm nghề trước khi cho thấy thường đỡ tốn hơn nhiều so với một vụ tranh chấp về tính mới sau này.

Lúc thứ hai khép lại quyền ở nước đó. Văn bằng có biên giới. Ở Việt Nam, theo Điều 90, văn bằng được cấp cho đơn hợp lệ nộp sớm nhất. Nơi khác có luật riêng, cần hỏi riêng. Khi hàng đã xuất hiện ở một thị trường, tên và hình dáng đã lộ ra cho mọi người ở đó thấy. Ca võng xếp ở bài 4 cho thấy lấy lại thì được, nhưng mất nhiều năm.

Lúc thứ ba là lúc bạn mất dần quyền chủ động. Một văn bản cảnh báo thường viết theo hướng có lợi cho bên gửi. Nó có thể đúng, có thể sai, có thể dựa trên một quyền không có hiệu lực ở Việt Nam hay đã hết hạn. Người làm sản phẩm không có cách tự biết điều đó, vì như bài 3 đã nói, đọc phạm vi bảo hộ là việc của người làm nghề. Một câu trả lời viết vội có thể thừa nhận điều không cần thừa nhận. Còn khi thấy sản phẩm của mình bị làm giống, câu hỏi đầu tiên là mình có quyền gì ở nơi đó, và câu đó cũng cần người làm nghề.

Điểm chung của ba lúc: trước lúc đó, người làm nghề làm được nhiều việc cho bạn; sau lúc đó, họ làm được ít hơn hẳn và tốn hơn. Gọi họ trước là cách để mỗi lần làm sai không phải trả giá quá đắt.

Một việc làm ngay, không cần ngân sách. Sách «Thiết kế và Phát triển sản phẩm 2020» ra một bài tập: lấy một sản phẩm của doanh nghiệp bạn, tìm ba sáng chế hoặc giải pháp liên quan trên trang của cơ quan sở hữu trí tuệ. Nếu bạn chưa làm bài tập ở bài 3 thì làm ngay tuần này. Sau đó xếp ba kết quả vào một bảng năm cột: giải pháp là gì, áp vào sản phẩm của mình được tới đâu, mạnh ở đâu, yếu ở đâu, và nhận xét chung. Bảng này là bảng so sánh kỹ thuật, không phải giấy tờ pháp lý.

Học tiếp lớp nào. Khi muốn làm rõ mình cần công nghệ gì, tức bước một của công cụ, học lớp Từ điều khách muốn tới yêu cầu kỹ thuật đo được, mã KT-01. Hai lớp nữa sẽ có trên trường. Lớp So sánh và chọn giữa nhiều phương án, mã KT-03, sẽ dạy cách chọn khi đã có vài giải pháp. Lớp Giữ và truyền lại tri thức trong nhóm làm sản phẩm, mã TC-03, sẽ dạy cách giữ thông tin nội bộ khi bạn không định xin văn bằng.

Giới hạn của lớp này, nói thẳng. Lớp không dạy cách làm thủ tục đăng ký, không dạy đọc phạm vi bảo hộ, không nêu lệ phí, và không trả lời câu hỏi riêng về sản phẩm của bạn. Học xong lớp này, bạn chưa tự giữ được quyền của mình. Bạn biết lúc nào phải gọi người làm nghề, và gọi trước khi muộn.

Lớp này giảng nguyên lý, để bạn nhận ra lúc nào một quyết định thiết kế của mình có dính tới sở hữu trí tuệ. Lớp này không phải tư vấn pháp lý, và không thay được ý kiến của người làm nghề. Khi bạn có một việc thật — muốn đăng ký một sáng chế hay một kiểu dáng, nhận được một văn bản cảnh báo, hay thấy sản phẩm của mình bị làm giống — thì phải hỏi người làm nghề sở hữu trí tuệ: một tổ chức đại diện sở hữu công nghiệp, hoặc một luật sư. Chúng tôi không trả lời được câu hỏi riêng của bạn, và nếu câu trả lời ở chỗ này sai thì người chịu hậu quả là bạn.